Kısa cevap: Kompost, mutfak ve bahçe atıklarının kontrollü koşullarda mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılmasıyla elde edilen, koyu renkli, orman toprağı kokan bir toprak düzenleyicidir. Ev kompostu yapma işleminin özü basit bir orana dayanır: yaklaşık 2-3 birim kuru/karbonlu malzemeye (kuru yaprak, karton, talaş) 1 birim yaş/azotlu malzeme (sebze kabuğu, çay posası) eklemek, karışımı sıkılmış sünger nemine getirmek ve haftada bir havalandırmak. Balkonda 40-60 litrelik kapalı bir bidonla 2-4 ay, bahçede açık yığınla 3-6 ay içinde kullanılabilir kompost elde edilir.
Bir evin çöp kovasının ağırlıkça önemli bir bölümünü organik mutfak atıkları oluşturur. Bu atıklar çöp sahasında oksijensiz ortamda çürüdüğünde metan üretir; aynı malzeme oksijenli (aerobik) ortamda ayrıştığında ise karbondioksit, su ve humus açığa çıkar. Yani kompostlaştırma, aynı maddeyi farklı bir kimyasal yola sokmaktır.
Bitki açısından farkı ise şudur: kompost bir gübre değil, öncelikle bir toprak düzenleyicidir. Kimyasal gübre bitkiye doğrudan azot-fosfor-potasyum verir; kompost ise toprağın su tutma kapasitesini, havalanmasını ve mikrobiyal canlılığını artırır, besinleri yavaş salar. Saksı harcına hacimce %20-30 oranında kompost eklendiğinde, torf ağırlıklı hazır harçlara kıyasla sulama aralığı belirgin şekilde uzar. Toprak yapısı ve bileşenleri konusunda daha ayrıntılı bilgiyi bahçecilik için toprak çeşitleri rehberinde bulabilirsiniz.
Kompostun başarısı büyük ölçüde C/N (karbon/azot) oranına bağlıdır. İdeal başlangıç oranı yaklaşık 25-30:1 aralığındadır. Oran çok düşükse (azot fazlası) amonyak kokusu oluşur; çok yüksekse (karbon fazlası) ayrışma aylarca sürüncemede kalır.
| Malzeme | Grup | Yaklaşık C/N | Not |
|---|---|---|---|
| Sebze-meyve kabuğu | Yeşil (azot) | 15-20:1 | Küçük doğrayın |
| Kahve telvesi | Yeşil | ~20:1 | Renk yanıltıcı, azotludur |
| Taze çim biçintisi | Yeşil | ~17:1 | Kalın katman yapmayın |
| Kuru yaprak | Kahverengi (karbon) | 50-60:1 | Sonbaharda stoklayın |
| Karton, gazete | Kahverengi | 150-200:1 | Parlak baskılı olmasın |
| Talaş, ince dal | Kahverengi | 300-500:1 | Çok yavaş ayrışır |
Pratikte terazi kullanmanıza gerek yok: hacimce 2-3 kova kahverengiye 1 kova yeşil kuralı çoğu ev kompostunda hedef aralığı tutturur.
| Yöntem | Süre | Alan | Balkona uygunluk |
|---|---|---|---|
| Soğuk (pasif) yığın | 6-12 ay | Orta-geniş | Düşük |
| Sıcak yığın (düzenli çevirme) | 2-3 ay | Geniş, min. ~1 m³ | Düşük |
| Bidon kompostu | 3-5 ay | 0,3 m² | Yüksek |
| Vermikompost (solucanlı) | 2-4 ay | 0,2 m² | Çok yüksek |
| Bokashi (fermantasyon) | 2 hafta + toprakta 2-4 hafta | Kova boyu | Çok yüksek |
Sıcak yığın yönteminde iç sıcaklık 50-65 °C'ye ulaşır ve yabancı ot tohumlarının çoğu bu aşamada canlılığını yitirir. Balkon ölçeğindeki küçük hacimler bu sıcaklığa çıkamaz; bu yüzden hastalıklı bitki artıklarını balkon kompostuna atmamak gerekir. Yaprak lekesi, küf gibi sorunlarla mücadele için bitki hastalıkları ve çözümleri bölümündeki yaklaşımlar daha güvenlidir.